strana 1 | strana 2 | strana 3 | Bioskolos index

PHYLUM: MOLLUSCA [MEKUŠCI]
Mekušci su vodeni, ređe kopneni organizmi, sa mekim [lat. mollis = mekan] telom i ljušturom koja ga štiti. Svaka klasa mekušaca ima poseban plan građe, ali sve klase imaju zajedničke sledeće osobine:
          •  bilateralno su simetrični organizmi;
          •  telo ima se sastoji od: glave, utrobne kese, plašta, stopala i ljušture;
          •  nervni sistem je ganglioneran;
          •  krvni sistem je otvorenog tipa;
          •  celom je slabo razvijen i nalazi se samo oko srca i polnih žlezda;
          •  ekskrecija se vrši metanefridijama, koje krajnje proizvode metabolizma iz celoma odvode u           plaštanu duplju;
          •  dišu pomoću škrga [škržni filamenti sa trepljama], pluća ili celom površinom tela.

Glava je više ili manje jasno odvojena od tela i na njoj se nalaze čula [par tentakula – pipaka sa ocelama – prostim očima] i usni otvor. U usnom otvoru je radula [trenica], koja je građena od zubića za usitnjavanje hrane. Iza usnog otvora je ždrelo, koje se dalje nastavlja na jednjak, srednje crevo u koje se uliva par žlezda – ''jetra''. Od srednjeg creva nastavlja se zadnje crevo, koje se analnim otvorom izliva u plaštanu duplju. Crevo je smešteno u utrobnoj kesi koja se nalazi na leđnoj, zadnjoj strani tela. Plašt je kožni nabor koji obavija utrobnu kesu i zatvara plaštanu duplju. U toj duplji su škrge, analni otvor i otvori metanefridija i polnih odvoda. Na trbušnoj strani tela nalazi se stopalo koje služi za kretanje. Plašt luči ljušturu koja potpuno ili delimično prepokriva telo. Svi ovi delovi tela mogu da kod različitih klasa mekušaca budu izmenjeni, a neki mogu i da nedostaju.

Krvni sistem ja otvoren što znači da se krv izliva u šupljine i lakune oko organa, odnosno da ne postoji kapilarna razmena materija. Krv [hemolimfa] iz škrga dospeva u pretkomore srca, a iz njih u komoru. Iz komore polazi aorta koja krv raznosi do šupljina i lakuna oko organa i tkiva, odakle se arterijama dovodi ponovo u škrge. Tako kroz srce prolazi samo oksigenisana krv.

Nervni sistem je ganglioneran, čini ga nekoliko pari ganglija: glavene, stopaone, bočne [nalaze se bočno od creva] i utrobne. Sve ganglije su međusobno povezane i od njih polaze nervi za sve organe.

Respiraciju obavljaju škrgama [ktenidijama ] koje se nalaze u plaštanoj duplji. Voda ulazi u plaštanu duplju zahvaljujući radu treplji na škržnim filamentima, a po obavljenoj razmeni gasova izlazi kroz izlazni sifon u spoljašnju sredinu. Kopneni mekušci dišu preko unutrašnje površine plaštane duplje koja sadrži mrežu krvnih sudova.

Polne žlezde smeštene su u utrobnoj kesi u celomu, sa odvodima do plaštane duplje. Kod nekih predstavnika mekušaca zastupljen je hermafroditizam.

U okviru tipa mekušaca srećemo se sa vrlo poznatim i čestim oblicima kao što su:      •  cl. Polyplacophora [hitoni], čija se ljuštura sastoji od 8 pločica na leđnoj strani;
     •  cl. Gastropoda [puževi];
     •  cl. Bivalvia [školjke];
     •  cl. Cephalopoda [glavonošci].

 PHYLUM: ARTHROPODA [ ZGLAVKARI ]
Tip zglavkara predstavlja najobimniju i najraznovrsniju grupu životinja. Naseljavaju sva životna staništa: morsku i sltku vodu, kopnena staništa i vazduh.

Osnovna odlika zglavkara je heteronomna segmentacija tela. Za razliku od segmentacije anelida, kod kojih su svi segmenti međusobno jednaki, kod zglavkara se segmenti jasno morfološki razlikuju. Telesni segmenti se grupišu u dva ili tri telesna regiona. Pored segmentacije tela oni imaju segmentisane i ekstremitete [noge]. Članci [segmenti] nogu su međusobno pokretno zglobljeni [gr. arthron = zglob; podos =noga].

Cefalizacija je kod njih na mnogo višem nivou nego kod anelida. Osnovni telesni regioni su glava [ cephalon ], grudi [ torax ] i trbuh [ abdomen ], mada se kod pojedinih grupa ovi regioni drugačije grupišu.

Na površini tela imaju čvrstu hitinsku kutikulu. Čvrst omotač je dobra zaštita telu i oslonac za mišiće pa se zbog toga naziva spoljašnji skelet [egzoskelet]. Egzoskelet je građen od većeg broja ploča koje pokrivaju telo i ekstremitete. Pojedinačne skeletne ploče su u najvećem broju slučajeva međusobno pokretno spojene, što uostalom i omogućava pokretljivost ovih organizama. Osim te skelet ima i zaštitnu ulogu – organizam od predatora, a unutrašnje organe od povreda. Istovremeno, egzoskelet ograničava rast zglavkara, pa zbog toga da bi mogli da rastu oni se moraju presvlačiti. Presvlačenje predstavlja povremeno odbacivanje stare kutikule, a zatim obrazovanje nove. Kod mnogih vrsta presvlačenje se odvija u nizu larvalnih stupnjeva [stadijuma], pri čemu larva svakim narednim presvlačenjem postaje sve sličnija adultu, dok se kod drugih larva i adult veoma razlikuju [npr. gusenica i leptir]. Presvlačenje je pod kontrolom hormona pri čemu učestvuje tzv. juvenilni hormon.

Mišićni sistem, za razliku od anelida, nije raspoređen u slojevima, već je organizovan u mišićne snopove* [tu se prvi put u životinjskom svetu javljaju] koji su pričvršćeni za unutrašnju površinu egzoskeleta. Mišići i skeletne ploče funkcionišu kao sistem poluga.

Telesna duplja je miksocel, što znači da je to mešovita duplja – nastaje u toku embrionalnog razvića spajanjem ostatka blastocela i celoma.

Krvni sistem je otvorenog tipa. Srce se sastoji iz jedne ili više komora, koje su linearno raspoređene i imaju bočne, parne otvore – ostije, kroz koje krv [ hemolimfa ] iz perikardijalnog prostora ulazi u srce. Iz srca polaze krvni sudovi koji odvode krv do tkiva i organa, gde se ona izliva u šupljine i lakune oko tih organa.

Respiratorni organi vodenih zglavkara su škrge, a kod suvozemnih su traheje, mada kod nekih oblika postoje pluća [pauci, škorpije]. Traheje su razgranate cevčice koje počinju sitnim otvorima na kutikuli [stigme], a zatim se granaju po čitavom telu.

Ekskretorni organi su različiti – antenalne, maksilarne žlezde ili Malpigijevi sudovi [nešto izmenjene metanefridije].

Nervni sistem dostiže visok stepen razvoja, što je sigurno u vezi i sa njihovim složenim ponašanjem. Imaju razvijen mozak koji se sastoji iz tri dela prednjeg [protocerebrum], srednjeg [deuterocerebrum] i zadnjeg [tritocerebrum] mozga. Od mozga polazi trbušno nervno stablo lestvičastog izgleda [lestvičast tip].

Čula su dobro razvijena, posebno čulo vida koje je glavno orijentaciono čulo. Oči mogu biti pokretne, na drškama ili nepokretne na prednjem delu glave. Postoje proste [ocele] i facetovane oči, koje se sastoje od velikog broja [od nekoliko hiljada do nekoliko stotina hiljada] ocela. Vid je složen – mozaičan.

Polni organi su po pravilu odvojeni, čest je polni dimorfizam, a polne žlezde i njihovi odvodi su parni. Oplođenje je unutrašnje. Kod nekih predstavnika razviće je direktno [ ametabolno ], odnosno iz jajeta izlazi jedinka koja liči na imago [odrasla jedinka]. Kod složenijih zglavkara razviće je sa metamorfozom i može biti nepotpuno [ hemimetabolno ] i potpuno [ holometabolno ].

Tip zglavkara deli se na 4 podtipa [subphylum]:
     • trilobiti [Trilobitomorpha], obuhvata izumrle primitivne, vodene zglavkare, poznate samo na osnovu fosilnih ostataka;
     • paukolike životinje [Chelicerata];
     • rakovi [Crustacea];
     • Uniramia [stonoge i insekti]

PHYLUM: ECHINODERMATA [BODLJOKOŠCI]
Bodljokošci žive isključivo u morskoj vodi većinom na dnu, gde se kreću puzanjem ili su zariveni u podlogu, a ima i sesilnih vrsta. To su jedine životinje sa celomom koje su radijalno simetrične na odraslom stupnju. Larva im je, međutim, bilateralno simetrična. Skelet im je mezodermalnog porekla, dok je kod ostalih beskičmenjaka ektodermalnog porekla. Skelet se nalazi ispod epidermisa u vidu čvrstih ploča koje kod nekih bodljokožaca mogu da srastu u čvrst oklop [morski ježevi], dok su kod drugih međusobno spojene mišićima. Na skeletnim pločama se formiraju kvržice i bodlje, a kod nekih bodljokožaca [morske zvezde i ježevi] se bodlje mogu završavati kleštoliko i time dobiti ulogu u čišćenju oklopa, ishrani ili se čak na njima mogu nalaziti otrovne žlezde.

Nisu segmentisani i nemaju glaveni region, već se na njihovom telu razlikuju dve površine: oralna i aboralna. U centru oralne površine nalazi se usni otvor, dok je na aboralnoj strani analni otvor.

Celom je kod odraslih bodljokožaca diferenciran u nekoliko odvojenih delova, od kojih je jedan karakterističan samo za bodljokošce i naziva se ambulakralni sistem. To je vodeno – vaskularni sistem, odnosno sistem kanala, cevčica i meškova koji su ispunjeni tečnošću. Ta tečnost je pod pritiskom i kada pritisak opadne, morska voda ulazi u ambulakralni sistem. Od kanala ovog sistema, kroz naročite pore na površini tela izlaze cevasti izraštaji ili ambulakralne nožice, pomoću kojih se bodljokošci kreću.

Krvni lakunarni sistem se sastoji od sistema prstena i kanala. Krvna tečnost ima funkciju transporta hranljivih materija, ali ne i kiseonika kao što je to kod većine ostalih životinja.

Respiraciju obavljaju kožnim škrgama mada ima i drugih prilagođenosti, kao npr. ''vodena pluća'' [izraštaji na zadnjem crevu koji se pune i prazne vodom] ili preko cele površine tela.

Ekskrecija se obavlja celom površinom tela, a naročito preko zidova škrga i creva, jer nemaju posebne ekskretorne organe.

Crevni sistem se veoma razlikuje kod pojedinih grupa bodljokožaca – crevo može biti kesasto, izuvijano, a kod nekih bez zadnjeg creva i analnog otvora.

Nervni sistem je difuzno-vrpčast. Sastoji se od tri nervna prstena sa kojih polaze nervne vrpce i nervnih ćelija koje su razbacane ispod epidermisa. Čula su slabo razvijena.

Bodljokošci su odvojenih polova, a polni dimorfizam nije izražen.

Klasifikacija

Tip bodljokožaca obuhvata pet klasa:
     • morske zvezde [Asteroidea], kod kojih sa središnjeg dela polazi pet radijalno simetričnih krakova, hrane se teko što izbacuju želudac na žrtvu; imaju veliku sposobnost regeneracije; u našem moru živi crvena zvezda [ Asterias rubens ];
     • morski ježevi [Echinoidea], koji imaju loptasto telo pokrivenopokretno zglobljenim bodljama, kod nas prisutan rod Echinus;
     • zmijuljice [Ophiuroidea], koje se od morskih zvezda razlikuju po tome što im je centralni deo znatno manji u odnosu na krakove i što se krakovi oštro od njega odvajaju;
     • morski krastavci [Holothurioidea], koji su sa redukovanim skeletom u vidu razbacanih krečnjačkih zrna u telesnom zidu; oko usta imaju venac razgranatih pipaka;
     • morski krinovi [Crinoidea], čije je telo izgrađeno od drške i čašice sa kracima, dok je usni otvor u centru.

strana 1 | strana 2 | strana 3 | Bioskolos index

Snežana Trifunović, dipl. biolog